Əqli mülkiyyət hüquqları insan intellekti və yaradıcılığının məhsulları olan ixtirələr, ədəbi və bədii əsərlər, sənaye nümunələri, ticarət nişanları, firma adları və kommersiya təsvirləri kimi obyektlərin qorunmasına yönəlmiş hüquqi mexanizmlərdir.
Azərbaycan Respublikasında əqli mülkiyyət sahəsində dövlət siyasətini həyata keçirən iki səlahiyyətli qurum fəaliyyət göstərir:
• Azərbaycan Respublikasının Əqli Mülkiyyət Agentliyi (əvvəllər – Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi)
• Azərbaycan Respublikasının Müəllif Hüquqları Agentliyi
Bu hüquqlar müəlliflərə və hüquq sahiblərinə öz yaradıcılıq məhsullarından istifadə etmək üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş müddət ərzində istisna səlahiyyətlər verir ki, bu da onların əqli əməyinin nəticələrindən iqtisadi fayda əldə etməsinə imkan verir.
Azərbaycanda əqli mülkiyyət hüquqları milli qanunvericiliklə etibarlı şəkildə qorunur, ticarət nişanlarının, patentlərin və müəlliflik obyektlərinin qeydiyyatı üzrə prosedurlar isə aydın və hüquqi cəhətdən tənzimlənmişdir.
Azərbaycan Respublikası Ümumdünya Əqıi Mülkiyyət Təşkilatının (ÜƏMT – WIPO) üzvüdür və Madrid Sazişi və Protokolu, Nitsa Sazişi, Bern Konvensiyası, Budapeşt Müqaviləsi, Ümumdünya Əqli Mülkiyyət Təşkilatının təsis olunması haqqında Konvensiya, (ÜƏMT) WIPO-nun müəlliflik hüququ haqqında Müqaviləsi və (ÜƏMT) WIPO-nun İfalar və fonogramlar haqqında Müqavilə də daxil olmaqla bu sahədə əsas beynəlxalq sənədlərə qoşulmuşdur.
Azərbaycanda Əqli mülkiyyət hüquqlarının hüquqi tənzimlənməsinin əsasını aşağıdakı qanunlar təşkil edir:
- “Əmtəə nişanları və coğrafi göstəricilər haqqında” Qanun
- “Müəlliflik hüququ və əlaqəli hüquqlar haqqında” Qanun
- “Patent haqqında” Qanun
- “Əqli mülkiyyət hüquqlarının təminatı və piratçılığa qarşı mübarizə haqqında” Qanun
- “İnteqral sxem (İS) topologiyalarının hüquqi qorunması haqqında” Qanun
- “Məlumat toplularının hüquqi qorunması haqqında” Qanun
Əqli mülkiyyət növləri
Müəlliflik hüquqları və əlaqəli hüquqlar
Müəlliflik hüququ ədəbiyyat, elm, incəsənət, musiqi və digər yaradıcılıq əsərlərini qoruyur. Müəllifə əsərdən istifadə ilə bağlı şəxsi qeyri-əmlak və əmlak (iqtisadi) hüquqları verilir.
Əlaqəli hüquqlar isə əsərlərin yayılmasında vasitəçi olan subyektlərin maraqlarını qoruyur:
• ifaçılar – canlı çıxışlarına və yazılarına görə
• fonogram istehsalçıları – səs yazılarına görə
• yayım təşkilatları – radio və televiziya yayımlarına görə
Əlaqəli hüquqlar müəlliflik hüququndan törəmə xarakter daşıyır və eyni qanunla tənzimlənir.
Azərbaycanda müəlliflik hüququ əsərin yaradıldığı andan avtomatik meydana çıxır; hüquqi mühafizənin yaranması üçün qeydiyyat tələb olunmur. 1996-cı ildən etibarən ölkədə müəlliflik əsərlərinin qeydiyyatı aparılır.
Lakin könüllü qeydiyyat bir sıra praktiki üstünlüklər verir:
- Plagiat və ya əsərin qanunsuz istifadəsi zamanı müəllifliyin sübut edilməsini xeyli sadələşdirir.
- Lisenziya müqavilələrinin bağlanması, hüquqların satılması və ya ötürülməsi prosesini rəsmiləşdirməyə imkan yaradır.
- Müəllifin adını dövlət reyestrində rəsmən təsdiqləyir, bu isə peşəkar nüfuzu artırır.
- Bir çox beynəlxalq müsabiqə və qrantlarda tələb olunan rəsmi müəlliflik təsdiqini təmin edir.
- Müəllifin özü üçün də plagiat ittihamı riskini azaldır və prioritetin etibarlı sübutu kimi çıxış edir.
Əmtəə nişanları və coğrafi göstəricilər
Əmtəə nişanı – bir fiziki və ya hüquqi şəxsin mallarını və xidmətlərini digər şəxslərin analoji mallarından və xidmətlərindən fərqləndirməyə xidmət edən (söz, şəkil, rəqəm, hərf, rəng, qablaşdırma və s. kimi) qrafik təsvir edilə bilən nişandır.
Coğrafi göstərici – məhsulun müəyyən coğrafi ərazidən gəldiyini və onun keyfiyyət, nüfuz və ya digər xüsusiyyətlərinin məhz bu mənşə ilə bağlı olduğunu göstərən işarədir.
Kommersiya sirləri
Düsturlar, texnoloji proseslər və digər məxfi məlumatlar qeydiyyatsız, lakin məxfilik təmin edildiyi halda mühafizə olunur.
İnteqral sxem topologiyaları
İnteqral sxemin elektron funksiyasını təmin edən aktiv və passiv elementlərin, həmçinin onların bağlantılarının yarımkeçirici qatının səthində və ya daxilində üçölçülü yerləşmə konfiqurasiyası.
Məlumat bazaları
Müstəqil materialların (əsərlər, məlumatlar və s.) sistemli və ya metodik qaydada təşkil olunmuş məcmusu olub, onlara elektron və ya digər formada fərdi şəkildə çıxış təmin edilir.
Faydalı model üzrə patent
“Kiçik ixtira” hesab edilən, yeni və sənayedə tətbiq edilə bilən texniki həllərin mühafizəsini təmin edir.
Tələblər: yenilik və sənaye tətbiqi (ixtira səviyyəsi tələb olunmur).
Qeydiyyat prosesi daha sadə və sürətlidir.
Qorunma müddəti: 10 il (uzadılmadan).
Sənaye nümunəsi üzrə patent
Məhsulun xarici görünüşünü – forma, ornament, rəng həlli və s. qoruyur.
Tələblər: yenilik və orijinallıq.
Qorunma müddəti: 5 il, hər 5 ildən bir uzadılmaqla maksimum 25 il.
Nümunələr: mobil telefon dizaynı, mebel, avtomobil, kosmetika və qida qablaşdırması.
Azərbaycanda ticarət nişanları, patentlər, sənaye nümunələri, inteqral sxem topologiyaları, məlumat topluları və müəlliflik obyektlərinin deponiri Əqli Mülkiyyət Agentliyi vasitəsilə həyata keçirilir.
Expert SM şirkəti Azərbaycan Respublikasında əqli mülkiyyətin mühafizəsi və qorunması üzrə tam xidmət paketi təqdim edir:
Əqli mülkiyyət obyektlərinin qeydiyyatı
Ticarət nişanları, patentlər, müəlliflik hüquqları, sənaye nümunələri, inteqral sxem topologiyalarının və məlumat toplularının qeydiyyatının tam dəstəklənməsi.
Hüquqi konsultasiya və strategiya
Əqli mülkiyyətin qorunması və kommersiyalaşdırılması üzrə fərdi strategiyaların hazırlanması, əqli mülkiyyətlə bağlı bütün hüquqi məsələlərdə ekspert dəstəyi.
Hüquqların müdafiəsi və mübahisələrin həlli
Məhkəmələrdə, Əqli Mülkiyyət Agentliyində, gömrük və hüquq-mühafizə orqanlarında müştərinin maraqlarının müdafiəsi, pozuntuların qarşısının alınması və kompensasiyaların tələb edilməsi.
Lisenziyalaşdırma və müqavilələrin hazırlanması
Lisenziya müqavilələrinin, hüquqların verilməsi (cessiya), françayzinq və digər əqli mülkiyyət sahəsində olan müqavilələrin hazırlanması və qeydiyyatı.
Monitorinq və təhlükəsizlik
Bazarın daimi monitorinqi, pozuntuların erkən aşkarlanması, gömrük mühafizəsi, qeyri-qanuni istifadənin qarşısının alınması və operativ reaksiyalar.
Biz əqli aktivlərinizi yaradılma mərhələsindən kommersiyalaşdırma mərhələsinə qədər kompleks və etibarlı şəkildə qoruyuruq.
Nəticə
Azərbaycanda əqli mülkiyyət hüququ milli ənənələri və qlobal standartları birləşdirən dinamik sistemdir. Güclü qanunvericilik, fəal çalışan Əqli Mülkiyyət Agentliyi və beynəlxalq əməkdaşlıq sayəsində ölkə innovasiyaları dəstəkləyir və yaradıcılıq sahiblərini 1996-cı ildən etibarən qoruyur.
Qeydiyyat – uğurun əsas açarıdır: o, ideyaları yalnız qorumaqla qalmır, həm də onların kommersiya dəyərini artırır. Biznes subyektlərinə və ixtiraçılara əqli mülkiyyət üzrə mütəxəssislər tərəfindən ilkin əqli mülkiyyət auditindən başlanılması tövsiyə olunur.